Tôn vinh ngựa, loài thú hữu ích nhất của con người

Tám con ngựa Clydesdales dùng kéo xe bia Budweiser - Ảnh: IndianaGrand Nó làm được nhiều điều cho con người mà những con thú khác không thể làm được, từ trong cuộc sống hàng ngày cho đến phục vụ chiến tranh. Ngựa có từ khi nào? Mới gần đây, trong khi dò la quanh vùng đất cỗi cằn giàu hóa thạch của Ethiopia, các nhà khảo cổ học đã phát hiện các mảnh trước hết của một loài đã tuyệt chủng thuộc họ ngựa. Đó là loài ngựa vằn nhỏ, sống khoảng 4,4 triệu năm trước. Các mẫu vật được tìm thấy trong một sa mạc khô cằn, nhưng vào thời điểm loài ngựa ăn cỏ còn đi lang thang khắp hành tinh, khu vực này còn là những cánh đồng cỏ và rừng cây bụi. Dấu tích hóa thạch của ngựa cổ xưa này có tên gọi là Eurygnathohippus woldegabrieli, được phát hiện tại điểm nhiều di tích khảo cổ Aramis và Gona trong thung lũng Middle Awash, thuộc cương vực Ethiopia. Khu vực nức danh thế giới này can dự đến những dấu chỉ nối tiếp nhau dài nhất về sự tiến hóa của con người. Con ngựa tuyệt chủng này đã sống cùng thời với Ardipithecus ramidus, một chi dạng người sống cách đây 4,4 triệu năm. Nhà nghiên cứu Scott Simpson, thuộc Đại học y học Case Western Reserve (Cleveland, bang Ohio, Mỹ) nói về việc phát hiện như sau: “Trong số nhiều hóa thạch, chúng tôi tìm thấy hai đầu chỏm xương chân trước, được bảo quản tốt trong lớp đất đỏ. Các mẫu xương chân cho thấy loài ngựa này có chân dài hơn so với tiên sư và có thể chạy nhanh nhờ hình dạng và kích thước của chân, một kỹ năng giúp nó có thể chạy trốn những loài săn mồi như sư tử, hổ răng kiếm”. Chiếc răng ngựa còn tỏ dấu hiệu cho thấy sự khởi nguồn từ những loài khác thượng cổ hơn: phần thân răng bằng phẳng hơn so với răng của tiên sư, có vẻ như đã dần trở thành thích nghi với cuộc sống của loài gặm cỏ. Theo các nhà khoa học, phân tách phần men răng đã hóa thạch cung cấp thêm bằng chứng rằng nó sống bằng cỏ như loài ngựa vằn, linh dương đầu bò và tê giác trắng ngày nay. Ông Simpson giải thích: “Cỏ giống như giấy ráp, đã mài mòn răng, để lại những vết lõm và trầy xước đặc trưng trên răng, bởi vậy chúng tôi kiên cố có thể tái tạo lại chế độ ăn thời thượng cổ của chúng”. Động vật thuộc nhóm ngựa cổ xưa gọi là Hipparionines, trong đó có loài móng guốc ngón lẻ xuất hiện ở Bắc Mỹ cách khoảng 16 triệu năm, trước khi tràn sang lục địa Á - Âu, có nhẽ nhờ một cây cầu đất đã từng tồn tại giữa Alaska và Siberia. Các nhà nghiên cứu nói rằng phát hiện này sẽ giúp điền vào chỗ còn khuyết trong quá trình tiến hóa của loài ngựa, trước khi các loài này càng ngày càng trở thành thích nghi với cuộc sống ở vùng đồng cỏ, như phát triển chiều cao và có mõm dài hơn. Ngựa xưa, tranh khắc trong hang Lascaux, Pháp cách đây hàng ngàn năm - Ảnh: Popular Archaelogy suy tôn và giúp đỡ loài ngựa Ngựa đã giúp con người khám phá các châu lục, giành chiến thắng trong các cuộc chiến, phân phối thực phẩm, xống áo, cày ruộng và nhiều việc khác. Cả xe cứu thương cho ngựa cũng được phát minh trước xe cứu thương chở người. Nhưng rồi dần dà loài ngựa bị “thất nghiệp” và phải chịu số phận như loài khủng long khi ô tô các loại tràn ngập đường phố và cả đường liên lạc nông thôn, nhưng dẫu sao chung cục có lẽ loài ngựa cũng có nụ cười thoả mãn. Tháng 12.2013, người Mỹ kỷ niệm lần thứ 9 ngày Quốc gia của Ngựa. Quyết nghị quốc hội năm 2004 do đề xướng của các thượng nghị viên Bill Campbell, Orrin Hatch, Mike DeWine và Mary Landrieu, công nhận sự đóng góp của loài ngựa cho “nền kinh tế, lịch sử và nét đặc trưng của Hoa Kỳ”. Mối quan hoài được nêu lên là: “Do áp lực ngày càng tăng từ từng lớp đương đại, loài ngựa nuôi và hoang dã vẫn lệ thuộc vào con người để được cung cấp thức ăn, nước uống và nơi trú ẩn. Ngành công nghiệp liên tưởng đến ngựa đóng góp mỗi năm hơn 100 tỉ USD cho nền kinh tế Hoa Kỳ; ngựa vẫn đấu tràn trề tầng lớp Hoa Kỳ, như những nhân chứng trên màn ảnh, nơi vùng đất mới và trong chính sân sau nhà chúng ta; ngựa còn là một phần sinh động trong những trải nghiệm tổng thể về nước Mỹ, đáng được bảo vệ và thương yêu”. Ngày nhà nước của Ngựa đã được Quốc hội Mỹ chuẩn y nhằm “công nhận tầm quan trọng của ngựa đối với an ninh, kinh tế, ngành tiêu khiển và di sản nhà nước”. Trong những năm gần đây, ngựa đã trở thành con vật mang lại hiệu quả về mặt tâm lý, từng lớp và trị liệu xúc cảm cho cả người lớn và trẻ mỏ. Chúng có thể được dùng để thồ hàng trên đường mòn trong các công viên nhà nước và giúp cảnh sát kiểm soát đám đông một cách ôn hòa. Tuy nhiên việc giết ngựa lấy thịt làm thức ăn cho người vẫn còn. Khi các lò giết thịt phải đóng cửa do không được bộ Nông nghiệp Mỹ xem xét, ngựa được vận tải bằng đường bộ và đường biển, với những điều kiện hà khắc, kém an toàn, khiến ngựa phải chết một cách tàn khốc ở vài nước khác. Suy sụp về kinh tế đã tạo ra một cuộc khủng hoảng trong cộng đồng, khiến những con ngựa nuôi làm thú cưng với uổng đắt đỏ bị buộc vào gốc cây, bỏ mặc cùng với tài sản hoặc bị bỏ đói đến chết. Ngựa chiến trong đoàn quân của Napoleon - Ảnh: Wikipedia Bỏ qua nét lãng mạn nơi những chú ngựa là hoàn cảnh khốn khổ của ngựa kéo xe ở New York, thường liên tưởng đến những tai nạn xe ngựa giữa cảnh giao thông đông đúc. Hội Chống bạo lực động vật Mỹ (ASPA) được thành lập vào cuối những năm 1800 để đặc biệt bảo vệ những con ngựa ở New York, nhưng vẫn chưa thành công trong việc ngăn chặn sự tàn bạo đó. Niềm say mê đua ngựa vẫn tiếp diễn mặc cho những phản đối. Trong nhiều sự kiện, thầy thuốc thú y không có mặt để săn sóc cho các chú ngựa đua bị thương tích. Ngày của Ngựa là một sự tôn, cũng là cơ hội để nhắc nhớ cam kết điều chỉnh lại mối quan hệ thượng cổ hàng thế kỷ giữa loài ngựa và con người. Khi xưa, con người lệ thuộc vào ngựa, thì nay xảy ra bộ ngược lại là đúng. Từ mảnh đất của loài ngựa trong thảo nguyên đến các con phố của New Orleans và New York, từ bãi chăn thả thú vật đến những vòng đua... Đều có thời cơ để giúp loài ngựa luôn khỏe mạnh, được ứng xử trân trọng như một đối tác cao quý, anh dũng, sẵn sàng và phóng khoáng. P.Nguyễn Dũng